هركجا آثار تاريخي با قدمت بالا به ثبت ملي رسيده است،‌آن آثار در معرض انواع تخريب‌هاي عمدي و غيرعمدي توسط انسان و ديگر عوامل جغرافيايي هم قرار مي‌گيرند. طبق گفته‌هاي بسياري از كارشناسان ميراث‌فرهنگي، انسان مي‌تواند با مطالعه دقيق علمي، تدابيري را اتخاذ نمايد كه موجب حفظ و بقاي آثار تاريخي- فرهنگي شود و از طرف ديگر مي‌تواند به دلايل متعدد باعث تخريب و زوال آنها شود. متأسفانه مشاهدات، نشان مي‌دهد كه سرعت تخريب اين آثار بيشتر شده است. اهميت اين موضوع به گفته مرتضي دانايي، استاد مرمت دانشكده هنر اصفهان، آن‌قدر زياد و اساسي است كه جاي بررسي و توجه بيشتري را مي‌طلبد.

تخريب غيرعمدي

اين استاد مرمت بر اين باور است كه بسياري از آسيب‌هاي وارده به آثار تاريخي، ناشي از عواملي است كه انسان نقش مستقيم در آن ندارد. به گونه‌اي كه نمي‌توان عمدي در آن احساس كرد، بلكه بشر به صورت غيرعمدي و بدون انگيزه تخريب، به انجام اموري مي‌پردازد كه مي‌تواند براي حفاظت از آثار تاريخي، بسيار آسيب‌زا باشد.

ازجمله اين عوامل مي‌توان به آلودگي هوا اشاره كرد. در اين راستا مهمترين منابع ايجاد آلودگي هوا توسط انسان را مي‌توان سوخت ناقص كارخانجات صنعتي، سوخت ناقص و مصرف بي‌رويه وسايل آلاينده بنزين‌سوز و گازوئيل‌سوز و نيز مصرف دخانيات در فضاي بسته تاريخي دانست كه نتيجه آن خوردگي آثار سنگي، سفالي، فلزي و شكننده شدن آثار چوبي، كاغذي، چرمي و تغيير رنگ نقاشي‌هاي روي بوم و ضعيف شدن بافت آهكي استخوان‌ها و عاج‌ها مي‌شود.

مزاحمت‌هاي ارتعاشي(صوتي و لرزشي)

درخصوص اثرات ارتعاش بر روي آثار تاريخي، متأسفانه تحقيقات زيادي تاكنون انجام نشده است اما مي‌توان گفت كه ازجمله مهمترين عوامل ايجاد ارتعاش كه هم از لحاظ مزاحمت‌هاي صوتي و هم از لحاظ مزاحمت‌هاي لرزشي، شديداً آثار تاريخي را تهديد مي‌كند، ارتعاش حاصل از ترافيك وسايل حمل‌ونقل سبك و سنگين است. به‌طوري كه موتورسيكلت‌ها، خودروهاي سواري، كاميون‌ها، مترو و ... هريك در ايجاد ارتعاش مخرب بر آثار تاريخي، نقش اساسي دارند.

به عنوان نمونه ارتعاشات مي‌توانند از طريق اثرگذاري در زير خاك، عامل كاهش مقاومت فنداسيون بنا شوند و اثرات درازمدت ارتعاش نيز سبب كاهش مقاومت مواد چسبنده مورد استفاده در تزئينات بنا خواهد شد.

اينها را مريم قاسمي‌زاده، دكتراي رشته معماري دانشگاه هنر مي‌گويد. او در عين حال معتقد است بازديدكنندگان از يك فضاي تاريخي (به ويژه فضاي بسته)، به طور غيرعمدي به سه طريق مي‌توانند به بناي تاريخي و تزئينات وابسته به معماري آثار، آسيب رسانند كه ازجمله اين عوامل مي‌توان به تماس مستقيم دست‌ها و لباس، هواي آلوده ناشي از دود سيگار در داخل بنا و افزايش رطوبت هواي آن اشاره كرد.

اثرات تماس مستقيم

عده‌اي ديگر از كارشناسان بر اين باورند كه سايش سنگفرش و مصالح كف اتاق توسط عبور افراد،‌يك عامل مهم در تخريب آثار از طريق تكرار بازديد مردم از بناهاي تاريخي است.

به‌طور كلي اين نوع آسيب، اساساً از طريق ذرات موجود در پاشنه كفش‌ها و چكمه‌ها ايجاد مي‌شود. همچنين تماس لباس‌ها بر روي سطح يك بنا يا تزئينات آن مي‌تواند سطح بنا را صيقلي و بافت آن را چركين كند. اين نوع آسيب، اغلب در پلكان‌هاي مارپيچي و ازاره‌ها يا نرده‌هاي سنگي قابل توجه است. به‌طوري كه سنگ‌هاي آهكي و اندودهاي گچي، با سرعت بيشتري از اين طريق صيقلي مي‌شوند. رنگ تيره‌اي كه در اين فرآيند بر روي آثار ايجاد مي‌شود معمولاً از طريق چربي لباس‌هاي پشمي به وجود مي‌آيد. اين چربي‌ها اغلب ممكن است بر روي سطح آثار كنده‌كاري شده مشاهده شود كه دليل آن نيز دست زدن يا لمس كردن افراد بازديدكننده به اين آثار، به دليل ميل و علاقه و كنجكاوي است.

اثرات افزايش رطوبت

عده‌اي از كارشناسان ميراث‌فرهنگي بر اين باورند كه با هربار تنفس افراد بازديدكننده از اماكن تاريخي، بخاري از دهان آنها خارج مي‌شود كه حاوي رطوبتي بيش از هوايي است كه استنشاق شده است. آنها همچنين اين رطوبت حاصل شده را هنگام بازديد،‌به داخل هواي بناي تاريخي انتقال مي‌دهند.

بنابراين اگر افرادي كه وارد يك بناي تاريخي مي‌شوند تعداد زيادي باشند، سبب خواهد شد تا رطوبت نسبي هوا به گونه‌اي مؤثر افزايش يابد، به خصوص اگر ميزان تهويه بنا نسبتاً ضعيف باشد ‌و در صورتي كه تعدادافراد بازديدكننده زيادتر از حد شود، احتمال افزايش اين روند و در نتيجه آسيب بر روي سطوح متخلخل بيشتر خواهد بود. بنابراين عده‌اي پيشنهاد داده‌اند كه مسيرهاي سنگفرش شده، با مواد و مصالح جديدمانند پلاستيك مقاوم و نسبتاً نرم، پوشانده شود و بازديدكننده‌ها براي عبور،‌به اين مسيرها هدايت شوند.

نداشتن دانش كافي و يا كم‌اطلاعي درخصوص آسيب‌شناسي، و نيز عدم شناخت ابزارها، مواد و روش‌هاي علمي در امر حفاظت و مرمت آثار و در عين حال اصرار در حفاظت و مرمت، مي‌تواند آسيب‌هاي جبران‌ناپذيري را به دنبال داشته باشد. بنابراين در اين راستا بايد از افراد متخصص و كارآمد، جهت حفاظت و مرمت آثار تاريخي هرچه بيشتر استفاده كرد.